Oddzielenie przeciwpożarowe – czym jest i dlaczego nie można go przypadkowo przerwać?

Oddzielenia przeciwpożarowe są jednym z podstawowych elementów biernej ochrony przeciwpożarowej budynku. Ich zadaniem jest ograniczenie rozprzestrzeniania się ognia i dymu z jednej części obiektu do drugiej oraz zapewnienie odpowiedniego czasu na ewakuację ludzi, działania ekip ratowniczych i ograniczenie strat materialnych.

W praktyce samo wykonanie ściany lub stropu o odpowiedniej klasie odporności ogniowej nie zawsze wystarcza. Problem bardzo często pojawia się w późniejszym etapie użytkowania obiektu: przez przegrodę prowadzone są kable, rury, przewody wentylacyjne, wykonywane są nowe otwory, montowane urządzenia, a istniejące przejścia zostają przerobione.

Właśnie wtedy ciągłość oddzielenia przeciwpożarowego może zostać nieświadomie naruszona.

A jest to kwestia nie tylko techniczna, ale również prawna.

Czym jest oddzielenie przeciwpożarowe?

Oddzielenie przeciwpożarowe służy do fizycznego rozdzielenia części budynku w taki sposób, aby pożar nie mógł swobodnie przenieść się z jednej strefy do drugiej.

Zgodnie z § 226 warunków technicznych strefę pożarową stanowi budynek albo jego część oddzielona od innych budynków lub innych części budynku elementami oddzielenia przeciwpożarowego albo odpowiednimi pasami wolnego terenu. W praktyce oznacza to, że oddzielenie przeciwpożarowe jest jednym z podstawowych narzędzi służących do wydzielania stref pożarowych.

Elementami oddzielenia przeciwpożarowego mogą być przede wszystkim:

• ściany oddzielenia przeciwpożarowego,
• stropy oddzielenia przeciwpożarowego,
• odpowiednio wykonane zamknięcia otworów,
• rozwiązania specjalne, np. kurtyny przeciwpożarowe w przypadkach przewidzianych przepisami.

Kluczowe jest jednak nie samo istnienie przegrody, lecz jej ciągłość i zachowanie wymaganych parametrów w warunkach pożaru.

Dlaczego strefy pożarowe są tak ważne?

Pożar w budynku może rozwijać się bardzo szybko. Jeżeli pomiędzy poszczególnymi częściami obiektu nie ma skutecznego oddzielenia, ogień, gorące gazy i dym mogą przedostać się do kolejnych pomieszczeń.

Podział budynku na strefy pożarowe ogranicza skalę tego zjawiska.

Dzięki odpowiednio zaprojektowanym oddzieleniom możliwe jest m.in.:

ograniczenie rozprzestrzeniania się pożaru, zwiększenie czasu dostępnego na ewakuację, ochrona sąsiednich części budynku oraz stworzenie warunków umożliwiających prowadzenie działań ratowniczo-gaśniczych.

Z punktu widzenia projektowania przeciwpożarowego nie wystarczy więc określić, gdzie znajduje się ściana oddzielenia przeciwpożarowego. Trzeba również przeanalizować wszystko, co przez tę ścianę lub strop przechodzi.

I właśnie tutaj pojawia się jeden z najczęstszych problemów wykonawczych.

Ściana ognioodporna z… otworem bez zabezpieczenia

Wyobraźmy sobie ścianę oddzielenia przeciwpożarowego o wymaganej klasie EI 120.

Sama ściana spełnia wymagania.

Następnie przez ścianę prowadzony jest przewód elektryczny. Wykonawca wycina otwór i wprowadza kabel, a wolną przestrzeń wypełnia zwykłą pianą montażową.

Na pierwszy rzut oka problem wydaje się niewielki.

W rzeczywistości wykonano otwór w elemencie, którego zadaniem jest właśnie powstrzymywanie ognia.

Dlatego przepisy wprost regulują kwestię przejść instalacyjnych.

Zgodnie z § 234 ust. 1 warunków technicznych przepusty instalacyjne w elementach oddzielenia przeciwpożarowego powinny mieć klasę odporności ogniowej EI wymaganą dla tych elementów. Rozporządzenie przewiduje przy tym szczególne wyjątki, m.in. dotyczące pojedynczych rur instalacji wodnych, kanalizacyjnych i ogrzewczych prowadzonych do pomieszczeń higieniczno-sanitarnych.

Nie można więc zakładać, że każdą szczelinę w przegrodzie można po prostu „zapiankować”.

Co oznaczają symbole R, E i I?

W dokumentacji dotyczącej ochrony przeciwpożarowej bardzo często spotykamy oznaczenia R, E oraz I.

Są to podstawowe kryteria stosowane przy klasyfikacji odporności ogniowej.

R – nośność ogniowa

Określa zdolność elementu konstrukcyjnego do zachowania wymaganej nośności w warunkach pożaru.

E – szczelność ogniowa

Oznacza zdolność elementu oddzielającego do powstrzymania przedostawania się ognia i gorących gazów przez przegrodę.

I – izolacyjność ogniowa

Określa zdolność elementu do ograniczenia wzrostu temperatury po stronie nienagrzewanej.

Dlatego przykładowe oznaczenie EI 60 oznacza zachowanie wymaganej szczelności i izolacyjności ogniowej przez 60 minut w ramach odpowiedniej klasyfikacji.

Natomiast REI 120 oznacza wymaganie dotyczące nośności, szczelności i izolacyjności ogniowej przez 120 minut.

Klasyfikację odporności ogniowej wyrobów i elementów budowlanych określa m.in. PN-EN 13501-2:2023-09. Norma obejmuje klasyfikację na podstawie wyników badań odporności ogniowej i/lub dymoszczelności.

Jakie klasy odporności ogniowej mogą mieć oddzielenia?

Wymagana klasa odporności ogniowej elementów oddzielenia przeciwpożarowego nie jest taka sama dla każdego budynku.

§ 232 warunków technicznych uzależnia wymagania m.in. od klasy odporności pożarowej budynku.

Dla ścian i stropów stanowiących elementy oddzielenia przeciwpożarowego przepisy wskazują m.in. następujące poziomy:

Dokładne wymagania oraz wyjątki wynikają z § 232 ust. 4, dlatego powyższej tabeli nie należy traktować jako samodzielnego sposobu doboru rozwiązania dla konkretnego obiektu.

To bardzo ważne rozróżnienie: wymagana klasa odporności ogniowej wynika z przepisów i projektu konkretnego obiektu, a nie z samego rodzaju użytego materiału.

Otwory w ścianach i stropach oddzielenia przeciwpożarowego

Przepisy regulują również powierzchnię otworów.

Zgodnie z § 232 ust. 2 łączna powierzchnia otworów w ścianie oddzielenia przeciwpożarowego nie powinna przekraczać 15% powierzchni ściany, natomiast w stropie oddzielenia przeciwpożarowego – 0,5% powierzchni stropu. Przepisy przewidują szczególne odstępstwo dla określonych otworów w ścianach oddzielenia przeciwpożarowego w garażu.

Otwory nie oznaczają jednak dowolności.

Muszą być odpowiednio zabezpieczone, np. poprzez zastosowanie drzwi przeciwpożarowych, innych zamknięć przeciwpożarowych lub rozwiązań określonych w przepisach i dokumentacji projektowej.

Drzwi przeciwpożarowe – część oddzielenia, a nie zwykłe drzwi

W ścianie oddzielenia przeciwpożarowego często występują drzwi.

Nie są one jednak zwykłym wyposażeniem budynku. Muszą posiadać odpowiednie właściwości w zakresie odporności ogniowej i być zastosowane w konfiguracji, dla której uzyskano odpowiednią klasyfikację.

Badania odporności ogniowej zespołów drzwiowych, żaluzjowych i otwieralnych okien objęte są PN-EN 1634-1+A1:2018-03. Norma określa metodę badania takich zespołów i jest stosowana w powiązaniu z metodą badań odporności ogniowej.

To oznacza, że nie wystarczy kupić drzwi opisanych jako „ognioodporne”.

Istotne jest, czy konkretne drzwi, wraz ze sposobem montażu, ościeżnicą, okuciami i innymi elementami przewidzianymi przez producenta, odpowiadają wymaganej klasie oraz zastosowaniu.

Największy problem: instalacje przechodzące przez przegrody

Współczesny budynek jest pełen instalacji.

Przez ściany i stropy przechodzą:

• przewody elektryczne,
• kable teletechniczne,
• rury instalacji wodnych,
• kanalizacja,
• instalacje grzewcze,
• rury z tworzyw sztucznych,
• przewody wentylacyjne,
• instalacje technologiczne.

Każde takie przejście może stać się potencjalną drogą rozprzestrzeniania się ognia.

Dlatego stosuje się uszczelnienia przejść instalacyjnych oraz inne rozwiązania dobrane do rodzaju instalacji i przegrody.

Do badań takich rozwiązań służy przede wszystkim seria PN-EN 1366. W przypadku uszczelnień przejść instalacyjnych właściwa jest PN-EN 1366-3+A1:2025-04, dotycząca metod badania zdolności uszczelnienia do zachowania odporności ogniowej elementu oddzielającego w miejscu przejścia instalacji.

To bardzo istotne, ponieważ skuteczność uszczelnienia nie zależy jedynie od materiału użytego do jego wykonania.

Liczy się cały układ.

Dlaczego nie można zastosować dowolnego materiału?

W praktyce można spotkać się z sytuacją, w której wykonawca otrzymuje polecenie:

„Trzeba to uszczelnić – proszę dać pianę ogniochronną”.

Takie podejście jest niewystarczające.

System uszczelnienia musi być dobrany do konkretnego przypadku.

Znaczenie mają m.in.:

rodzaj instalacji, jej średnica lub wymiary, materiał, z którego została wykonana, rodzaj przegrody, grubość przegrody, sposób wykonania przejścia, konfiguracja uszczelnienia oraz wymagana klasa odporności ogniowej.

Dlatego dwa pozornie podobne przejścia nie zawsze można zabezpieczyć dokładnie w ten sam sposób.

Przejście instalacji to nie tylko „dziura w ścianie”

Dobre zabezpieczenie powinno uwzględniać zachowanie instalacji podczas pożaru.

Przykładowo przewód wykonany z tworzywa sztucznego może pod wpływem temperatury ulec zmiękczeniu lub stopieniu. W takiej sytuacji po jego obwodzie może powstać otwór, przez który będą przedostawać się płomienie i gorące gazy.

W takich zastosowaniach wykorzystuje się m.in. opaski, kołnierze, kasety lub inne systemy pęczniejące, które reagują na wzrost temperatury i zamykają powstałą przestrzeń.

To pokazuje, dlaczego zabezpieczenie przeciwpożarowe powinno wynikać z przebadanego rozwiązania, a nie z intuicji wykonawcy.

Co z kanałami wentylacyjnymi?

Osobnym zagadnieniem są przewody wentylacyjne.

Nie można traktować ich dokładnie tak samo jak przejścia pojedynczego kabla czy rury. W przypadku kanałów stosuje się odrębne rozwiązania i procedury badań.

PN-EN 1366-1+A1:2021-02 określa metody ustalania odporności ogniowej pionowych i poziomych przewodów wentylacyjnych, zarówno przy oddziaływaniu ognia od zewnątrz, jak i w odpowiednich warunkach od wewnątrz przewodu.

Z kolei przeciwpożarowe klapy odcinające są przedmiotem PN-EN 1366-2:2015-08.

W praktyce rozwiązanie przejścia kanału przez przegrodę powinno więc uwzględniać nie tylko sam kanał, ale również wymagania dotyczące przejścia, klapy i sposobu zabezpieczenia.

Złącza liniowe – jeszcze jeden często pomijany problem

W budynkach występują również szczeliny i złącza pomiędzy elementami konstrukcyjnymi.

Dotyczy to m.in.:

• połączeń ścian i stropów,
• dylatacji,
• szczelin konstrukcyjnych,
• miejsc, w których mogą wystąpić przemieszczenia elementów.

W takich miejscach samo zastosowanie sztywnej zaprawy lub przypadkowego uszczelniacza może być niewystarczające.

Badania uszczelnień złączy liniowych reguluje PN-EN 1366-4:2021-07. Norma uwzględnia m.in. zachowanie uszczelnienia przy założonych oddziaływaniach mechanicznych i podczas nagrzewania.

To szczególnie ważne w obiektach, w których konstrukcja może pracować pod wpływem temperatury lub innych obciążeń.

Co dzieje się, gdy oddzielenie zostanie przypadkowo przerwane?

Załóżmy, że w gotowym obiekcie wykonano ścianę oddzielenia przeciwpożarowego EI 120.

Po kilku latach najemca potrzebuje doprowadzić nowe okablowanie.

W ścianie wykonywany jest otwór.

Kabel zostaje przeprowadzony.

Szczelina nie zostaje jednak zabezpieczona odpowiednim systemem.

W dokumentacji budynku nadal widnieje ściana EI 120.

Fizycznie jednak w jej ciągłości znajduje się niezabezpieczone przejście.

W przypadku pożaru właśnie to miejsce może stać się słabym punktem całego oddzielenia.

Dlatego podczas modernizacji, remontów i rozbudowy instalacji należy pamiętać, że każda ingerencja w element oddzielenia przeciwpożarowego może wymagać ponownej oceny jego zabezpieczenia.

Ściana oddzielenia musi być odpowiednio posadowiona i wyprowadzona

Oddzielenie przeciwpożarowe nie powinno kończyć się „tam, gdzie jest wygodnie”.

§ 235 warunków technicznych określa wymagania dotyczące sposobu wykonania ścian oddzielenia przeciwpożarowego.

Co do zasady ściana powinna być wzniesiona na własnym fundamencie albo na stropie opartym na konstrukcji nośnej o klasie odporności ogniowej nie niższej niż odporność ogniowa tej ściany. Przepisy określają również wymagania dotyczące wysunięcia ściany poza lico ściany zewnętrznej albo zastosowania odpowiedniego pionowego pasa z materiału niepalnego.

Istnieją również szczególne wymagania dotyczące przejścia ściany oddzielenia przeciwpożarowego przez dach i sąsiedztwa świetlików czy klap dymowych.

Oznacza to, że prawidłowe oddzielenie jest rozwiązaniem przestrzennym obejmującym nie tylko samą ścianę.

Czy przepisy dotyczą również istniejących budynków?

Tak, ale sposób zastosowania wymagań może zależeć od rodzaju prowadzonych prac oraz statusu konkretnego obiektu.

Warunki techniczne stosuje się m.in. przy projektowaniu, budowie i przebudowie oraz przy zmianie sposobu użytkowania budynków, z zastrzeżeniami wskazanymi w przepisach.

Warto również pamiętać o zmianach przepisów.

Rozporządzenie Ministra Rozwoju i Technologii z 9 maja 2024 r. zmieniło m.in. § 232 warunków technicznych, wprowadzając dodatkowe regulacje dotyczące wybranych warstwowych elementów oddzielenia przeciwpożarowego w budynkach niskich ZL III i ZL IV. Zmiana ta zawiera również przepisy przejściowe dotyczące zamierzeń budowlanych, dla których określone procedury rozpoczęły się przed wejściem nowych wymagań w życie.

Dlatego przy analizie konkretnego obiektu trzeba sprawdzić nie tylko aktualny tekst przepisu, ale także datę projektu, pozwolenia, zgłoszenia i zakres wykonywanych robót.

Normy a przepisy – jaka jest różnica?

To ważna kwestia, szczególnie dla inwestorów i wykonawców.

Rozporządzenie określa wymagania prawne.

Norma określa m.in. sposób badania, klasyfikacji lub projektowania danego rozwiązania.

Przykładowo:

• warunki techniczne określają wymagania dotyczące elementów oddzielenia przeciwpożarowego i przepustów,
• PN-EN 13501-2 określa zasady klasyfikacji odporności ogniowej,
• PN-EN 1366-3+A1 określa sposób badania uszczelnień przejść instalacyjnych,
• PN-EN 1366-4 określa badania uszczelnień złączy liniowych,
• PN-EN 1634-1+A1 dotyczy badań odporności ogniowej m.in. zespołów drzwiowych.

Właściwe rozwiązanie projektowe powinno więc łączyć wymagania wynikające z przepisów z odpowiednio ocenionym i przebadanym rozwiązaniem technicznym.

Jak prawidłowo zabezpieczyć oddzielenie przeciwpożarowe?

Najbezpieczniejsze podejście można sprowadzić do kilku kroków.

Najpierw należy ustalić wymaganie dla przegrody.

Czy jest to EI 30, EI 60, EI 120, REI 120 czy inna klasa?

Następnie należy określić rodzaj ingerencji.

Czy przez przegrodę przechodzi kabel, rura, przewód wentylacyjny, kilka różnych instalacji czy złącze?

Kolejny krok to dobór odpowiedniego systemu.

System powinien odpowiadać konkretnemu zastosowaniu, a nie tylko ogólnemu hasłu „ogniochronny”.

Następnie należy wykonać zabezpieczenie zgodnie z dokumentacją.

Znaczenie mogą mieć grubości, wymiary, głębokości, sposób mocowania, przygotowanie podłoża oraz kolejność wykonywania poszczególnych warstw.

Na końcu należy wykonać kontrolę i dokumentację.

Dobrą praktyką jest oznaczenie przejścia, zgromadzenie informacji o zastosowanym systemie oraz dokumentacji potwierdzającej sposób wykonania.

Czy można wykonać dowolny otwór w ścianie oddzielenia przeciwpożarowego?

Nie należy zakładać, że można wykonywać otwory bez ograniczeń.

Przepisy przewidują konkretne ograniczenia powierzchni otworów oraz wymagają odpowiedniego zabezpieczenia tych miejsc. W określonych przypadkach dopuszczone są również szczególne rozwiązania, np. przeszklenia o odpowiedniej klasie odporności ogniowej lub rozwiązania technologiczne zabezpieczone w sposób równoważny.

Każdą planowaną ingerencję w oddzielenie przeciwpożarowe należy więc analizować w kontekście konkretnego rozwiązania projektowego.

Oddzielenie przeciwpożarowe działa tylko wtedy, gdy zachowana jest jego ciągłość

Można wykonać ścianę o bardzo wysokiej odporności ogniowej, zamontować odpowiednie drzwi i prawidłowo wydzielić strefę pożarową.

Jeżeli jednak później przez ścianę zostanie wykonanych kilkadziesiąt niezabezpieczonych przejść instalacyjnych, cały system ochrony zostaje osłabiony.

Dlatego oddzielenie przeciwpożarowe należy traktować jako kompletny system, a nie pojedynczy element budowlany.

Jego skuteczność zależy od wszystkich elementów:

przegrody + drzwi i zamknięcia + przejścia instalacyjne + kanały + złącza i dylatacje + prawidłowe wykonanie + dokumentacja.

Podsumowanie

Oddzielenia przeciwpożarowe mają za zadanie ograniczyć rozprzestrzenianie się pożaru pomiędzy poszczególnymi częściami budynku. Ich wymagania wynikają przede wszystkim z przepisów dotyczących warunków technicznych, a rozwiązania techniczne są oceniane i klasyfikowane m.in. według odpowiednich norm europejskich.

Szczególną uwagę należy zwrócić na wszelkiego rodzaju otwory i przejścia instalacyjne. Zgodnie z § 234 warunków technicznych przepusty instalacyjne w elementach oddzielenia przeciwpożarowego powinny posiadać klasę odporności ogniowej EI wymaganą dla tych elementów, z wyjątkami wskazanymi w przepisach.

W praktyce oznacza to jedną podstawową zasadę:

Nie wystarczy wykonać odpornej ogniowo ściany. Trzeba zadbać o to, aby nic, co przez nią przechodzi lub w niej występuje, nie stworzyło słabego punktu całego oddzielenia.

Właśnie dlatego zabezpieczenia przejść instalacyjnych, złączy liniowych, kanałów wentylacyjnych, drzwi i innych otworów powinny być projektowane oraz wykonywane jako element całego systemu ochrony przeciwpożarowej.