W niektórych obiektach klasyczne punktowe czujki dymu nie są rozwiązaniem wystarczającym. Duża wysokość pomieszczenia, intensywna wentylacja, trudny dostęp do urządzeń, wysokie wymagania dotyczące czasu wykrycia pożaru czy konieczność ochrony szaf sterowniczych i serwerów sprawiają, że potrzebna jest technologia bardziej elastyczna.
Jednym z takich rozwiązań jest aspiracyjna detekcja dymu, określana również jako system zasysający lub ASD – Aspirating Smoke Detection.
Zamiast oczekiwać, aż dym dotrze do klasycznej czujki, system ASD aktywnie pobiera próbki powietrza z chronionego obszaru przez sieć rur, a następnie transportuje je do urządzenia detekcyjnego, które analizuje pobrane powietrze pod kątem obecności cząstek dymu.
We wrześniu 2026 r. Fire Industry Association opublikowała drugą wersję swojego Code of Practice dla systemów ASD. Dokument jest obecnie jednym z najważniejszych branżowych źródeł zaleceń dotyczących projektowania, instalacji, uruchamiania i utrzymania takich systemów.
Ważne: FIA Code of Practice jest dokumentem branżowym zawierającym zalecenia dotyczące dobrych praktyk. Nie zastępuje polskich przepisów ani norm mających zastosowanie do konkretnego obiektu. W Polsce należy przede wszystkim uwzględnić wymagania projektu, przepisów ochrony przeciwpożarowej oraz właściwych norm, a wytyczne FIA mogą stanowić dodatkowy punkt odniesienia, szczególnie przy projektowaniu bardziej wymagających systemów.
Czym jest aspiracyjna detekcja dymu?
System ASD składa się zasadniczo z dwóch części: sieci rur z punktami zasysającymi oraz urządzenia aspiracyjnego wyposażonego w układ zasysania i detekcji.
Aspirator w sposób ciągły pobiera powietrze z chronionego obszaru przez wykonane w rurach otwory próbkowe. Powietrze trafia do komory detekcyjnej, gdzie urządzenie analizuje jego skład.
W zależności od zastosowanej technologii system może pracować z bardzo wysoką czułością i wykrywać niewielkie stężenie produktów spalania jeszcze przed pojawieniem się wyraźnego zadymienia w pomieszczeniu.
FIA wskazuje, że jednym z podstawowych powodów stosowania ASD jest bardzo wczesne ostrzeganie, szczególnie tam, gdzie niewielkie opóźnienie w wykryciu pożaru może prowadzić do znacznych strat. Systemy aspiracyjne są również przydatne w środowiskach o wysokim przepływie powietrza, w pomieszczeniach o dużej wysokości oraz w miejscach o utrudnionym dostępie.
Klasy czułości ASD – A, B i C
Jednym z najważniejszych zagadnień w projektowaniu aspiracyjnej detekcji dymu jest wybór właściwej klasy czułości.
Zgodnie z podejściem stosowanym w EN 54-20 oraz FIA wyróżnia się trzy klasy:
| Klasa | Charakterystyka | Typowe zastosowanie |
|---|---|---|
| Class A | bardzo wysoka czułość | bardzo wczesne ostrzeganie, obiekty krytyczne |
| Class B | zwiększona czułość | wymagające środowiska, trudna detekcja |
| Class C | normalna czułość | standardowa detekcja pożarowa |
Class A – bardzo wczesne ostrzeganie
Class A stosuje się przede wszystkim tam, gdzie liczy się możliwie wczesna informacja o pojawieniu się produktów spalania.
Może to być szczególnie istotne w:
- centrach danych,
- pomieszczeniach telekomunikacyjnych,
- obiektach krytycznych,
- pomieszczeniach z drogimi urządzeniami elektronicznymi,
- instalacjach, w których szybka reakcja może ograniczyć skutki awarii.
Class B – zwiększona czułość
Class B jest rozwiązaniem pośrednim. FIA wskazuje ją m.in. dla wymagających aplikacji, w których klasyczna detekcja może mieć ograniczenia, ale nie jest konieczna najwyższa dostępna czułość.
Class C – normalna czułość
Class C jest najbliższa zastosowaniom odpowiadającym standardowej detekcji dymu, przy czym sposób pobierania próbek daje większą elastyczność w rozmieszczeniu punktów próbkowania.
Ważne jest jednak to, że klasy A/B/C nie powinny być wybierane wyłącznie według zasady „im wyższa czułość, tym lepiej”.
Wyższa czułość oznacza również konieczność odpowiedniego uwzględnienia warunków środowiskowych i potencjalnych źródeł niepożądanych alarmów.
Pięć sposobów wykorzystania pobierania próbek według FIA
Jedną z ciekawszych części Code of Practice 2026 jest rozróżnienie różnych typów próbkowania.
1. Primary Sampling – próbkowanie pierwotne
W tym rozwiązaniu punkty próbkowania umieszcza się tam, gdzie dym jest najbardziej prawdopodobny lub jest transportowany przez przepływ powietrza.
Typowym przykładem są kratki powrotne central wentylacyjnych AHU.
System analizuje powietrze w miejscu, przez które przepływa ono z dużej części chronionej przestrzeni.
FIA wskazuje, że w takim zastosowaniu szczególnie często właściwa będzie Class A, ponieważ celem może być bardzo wczesne wykrycie dymu oraz przeciwdziałanie jego rozcieńczeniu przez przepływ powietrza.
2. Secondary Sampling – próbkowanie wtórne
Tutaj punkty poboru rozmieszcza się podobnie jak klasyczne czujki punktowe.
To rozwiązanie może być stosowane jako alternatywne podejście do konwencjonalnych czujek dymu, przy zachowaniu wymagań właściwych dla danej metody projektowania.
FIA podkreśla, że przy projektowaniu preskryptywnym należy stosować wymagania odpowiednich norm krajowych lub międzynarodowych dotyczące rozmieszczenia detektorów.
3. Localised Sampling – próbkowanie lokalne
System może być zaprojektowany nie dla całego pomieszczenia, lecz dla konkretnego urządzenia lub obszaru.
Przykładowo można zabezpieczyć:
- konkretną maszynę,
- urządzenie technologiczne,
- wybrane miejsce o podwyższonym ryzyku,
- element infrastruktury krytycznej.
4. In-cabinet Sampling – detekcja wewnątrz szaf
To szczególnie interesujące zastosowanie.
Rury próbkowania mogą być prowadzone bezpośrednio do wnętrza szaf elektrycznych, sterowniczych czy teleinformatycznych.
FIA wskazuje, że w przypadku takich małych, zamkniętych przestrzeni odpowiednia może być zwiększona lub bardzo wysoka czułość, zależnie od ryzyka i wymagań dotyczących konkretnej aplikacji.
5. Duct Sampling – próbkowanie z kanału
ASD może pobierać powietrze bezpośrednio z kanałów wentylacyjnych.
Celem może być wykrycie pożaru w obszarze obsługiwanym przez instalację lub wykrycie dymu w celu uruchomienia odpowiedniego sterowania ograniczającego jego przemieszczanie się w budynku.
Projektowanie rur – tutaj zaczyna się prawdziwa inżynieria
Samo podłączenie rury do urządzenia ASD nie tworzy jeszcze poprawnie zaprojektowanego systemu.
Według FIA projekt sieci próbkowania ma kluczowe znaczenie dla działania całego systemu.
Znaczenie mają m.in.:
- średnice rur,
- długość poszczególnych odcinków,
- liczba otworów,
- średnice otworów,
- rozmieszczenie punktów,
- przepływ powietrza,
- różnice ciśnień,
- temperatura,
- wymagany czas transportu próbki,
- wybrana klasa czułości.
Dlatego FIA wyraźnie wskazuje, że należy korzystać z narzędzia projektowego producenta konkretnego systemu ASD.
Nie powinno się projektować sieci jednego producenta z wykorzystaniem oprogramowania czy metodologii stworzonej dla urządzeń innego producenta. Poszczególne systemy mają różne właściwości przepływowe i detekcyjne.
Czym jest balans systemu aspiracyjnego?
Jednym z najważniejszych parametrów projektowych jest równomierność pobierania powietrza przez poszczególne otwory.
Idealnie każdy punkt próbkujący powinien pobierać odpowiednią, możliwie wyrównaną część całkowitego strumienia.
W rzeczywistej instalacji pełne 100% równowagi jest trudne do uzyskania, dlatego stosuje się odpowiedni dobór średnic otworów i konfiguracji sieci.
Nieprawidłowe zbilansowanie może prowadzić do sytuacji, w której jeden otwór jest znacznie bardziej czuły niż inny.
Czas transportu próbki – parametr, którego nie wolno ignorować
W klasycznej czujce dymu droga pomiędzy miejscem wystąpienia dymu a elementem detekcyjnym jest bardzo krótka.
W systemie aspiracyjnym dym musi najpierw:
dotrzeć do otworu → zostać zassany → przepłynąć przez rurę → trafić do urządzenia → zostać wykryty.
Dlatego bardzo ważnym parametrem jest czas potrzebny na przemieszczenie próbki od punktu próbkowania do detektora.
FIA w wersji 2026 wskazuje, że czas transportu próbki z chronionego obszaru nie powinien przekraczać 120 sekund, a w systemach Class A projektowanych dla bardzo wczesnego ostrzegania często dąży się do czasu poniżej 60 sekund. Krótszy czas może być wymagany również przez konkretną konfigurację urządzenia i jego zatwierdzenie wg EN 54-20.
Dlatego bardzo długa rura nie jest automatycznie dobrym rozwiązaniem. Czas transportu musi być policzony i zweryfikowany, najlepiej przez oprogramowanie producenta systemu.
Montaż rur – pozornie prosty, w praktyce bardzo ważny
Podczas montażu łatwo zmienić parametry, na których opierał się projekt.
Przykładowo:
- zmiana średnicy otworu,
- przesunięcie punktu próbkowania,
- dodatkowy trójnik,
- zmiana długości rury,
- niewłaściwe wykonanie połączenia,
- przypadkowe zatkanie otworu,
- zastosowanie niewłaściwego materiału,
- zmiana trasy.
Każda z takich zmian może mieć wpływ na pracę systemu.
FIA wskazuje m.in., że otwory powinny mieć odpowiednią wielkość, po wierceniu należy usunąć opiłki z wnętrza rury, a punkty próbkowania i rurociągi powinny być odpowiednio oznaczone.
W przypadku instalacji ukrytych szczególne znaczenie ma dokumentacja pokazująca rozmieszczenie punktów próbkowania. Ma ona zapobiec np. przypadkowemu zamalowaniu lub zatkaniu otworu podczas późniejszych prac budowlanych.
Co mówi polskie prawo?
W Polsce system aspiracyjny należy rozpatrywać przede wszystkim jako element systemu sygnalizacji pożarowej, jeżeli pełni funkcję samoczynnego wykrywania pożaru.
Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z 7 czerwca 2010 r., którego tekst jednolity ogłoszono w 2023 r., definiuje urządzenia przeciwpożarowe i obejmuje w tej definicji m.in. urządzenia wchodzące w skład systemu sygnalizacji pożarowej.
§ 28 tego rozporządzenia wskazuje obiekty, w których wymagane jest stosowanie systemu sygnalizacji pożarowej obejmującego urządzenia sygnalizacyjno-alarmowe do automatycznego wykrywania i przekazywania informacji o pożarze. Wymaganie obejmuje określone kategorie budynków, m.in. wybrane obiekty handlowe, teatry, kina, szpitale, wysokie i wysokościowe budynki użyteczności publicznej, określone obiekty zamieszkania zbiorowego, wybrane obiekty przetwarzania danych czy garaże podziemne.
Istotny jest również § 3 tego rozporządzenia. Urządzenia przeciwpożarowe powinny być wykonane zgodnie z projektem uzgodnionym przez rzeczoznawcę do spraw zabezpieczeń przeciwpożarowych, a przed dopuszczeniem do użytkowania powinny zostać poddane odpowiednim próbom i badaniom potwierdzającym prawidłowość działania. Przeglądy techniczne i konserwacja powinny być prowadzone zgodnie z właściwymi normami, dokumentacją techniczno-ruchową oraz instrukcjami producenta, nie rzadziej niż raz w roku, jeżeli przepisy lub producent nie wymagają częściej.
Jakie normy mają znaczenie?
W przypadku systemów ASD szczególne znaczenie ma PN-EN 54-20:2010 – Systemy sygnalizacji pożarowej – Część 20: Czujki dymu zasysające. Polski Komitet Normalizacyjny wskazuje tę normę jako aktualną polską wersję wdrażającą EN 54-20:2006 wraz z poprawką.
W praktyce warto również uwzględnić:
PKN-CEN/TS 54-14:2020-09 – dokument zawierający wytyczne dotyczące planowania, projektowania, instalowania, odbioru, eksploatacji i konserwacji systemów sygnalizacji pożarowej.
PN-EN 54-13+A1:2020-05 – dotycząca oceny kompatybilności i możliwości przyłączenia podzespołów systemu sygnalizacji pożarowej.
Oprócz tego zastosowanie mogą mieć inne normy i dokumenty w zależności od konkretnej aplikacji, np. dotyczące ochrony obiektów elektronicznych, instalacji wentylacyjnych czy środowisk zagrożonych wybuchem.
FIA 2026 a polski projekt – jak podejść do tego prawidłowo?
Nie należy pisać:
„System został wykonany według FIA 2026, więc spełnia polskie wymagania”.
Takie stwierdzenie byłoby zbyt daleko idące.
Prawidłowy model to raczej:
polskie wymagania prawne + właściwe normy + projekt uzgodniony zgodnie z polskimi przepisami + wymagania producenta + dodatkowe wytyczne FIA dla projektowania systemu ASD.
FIA Code of Practice może być szczególnie wartościowym źródłem przy bardziej złożonych zastosowaniach, takich jak magazyny wysokiego składowania, data center, przestrzenie z intensywnym przepływem powietrza czy detekcja w szafach.
Co ważne, sam Code of Practice zaznacza, że jest dokumentem zawierającym zalecenia, a zgodność z nim nie zwalnia z obowiązków wynikających z prawa.
Podsumowanie
Aspiracyjna detekcja dymu to system, w którym urządzenie aktywnie pobiera powietrze z chronionej przestrzeni przez sieć rur i analizuje je pod kątem obecności dymu.
Technologia daje dużą swobodę projektową, ale jednocześnie wymaga znacznie większej uwagi na etapie projektowania niż proste rozmieszczenie klasycznych czujek.
Najważniejszy jest dobór klasy A, B lub C, sposób próbkowania, rozmieszczenie punktów, średnice otworów, balans sieci, czas transportu, przepływ powietrza, właściwe narzędzie projektowe oraz późniejsza weryfikacja parametrów podczas commissioning i konserwacji.
Najnowsza FIA Code of Practice for Aspirating Smoke Detection Systems, Version 2, September 2026 mocno akcentuje właśnie takie podejście. Dokument rozszerza zalecenia dotyczące wymagających zastosowań, w tym magazynów wysokiego składowania, dużych przepływów powietrza, obiektów wysokich, detekcji w szafach i testowania systemów.
W Polsce wytyczne FIA należy traktować jako dodatkowe źródło dobrych praktyk, natomiast podstawą projektowania pozostają obowiązujące przepisy, właściwe normy, dokumentacja systemu oraz wymagania wynikające z projektu uzgodnionego zgodnie z przepisami ochrony przeciwpożarowej. Dla samej technologii aspiracyjnej kluczowe znaczenie ma PN-EN 54-20:2010, a przy projektowaniu całej instalacji sygnalizacji pożarowej należy uwzględnić również odpowiednie dokumenty z rodziny EN 54 i PKN-CEN/TS 54-14.
Najważniejsza zasada jest prosta: skuteczność systemu ASD nie wynika wyłącznie z zastosowania czułego detektora. Wynika z prawidłowo zaprojektowanej i zweryfikowanej całej drogi – od punktu poboru powietrza aż do urządzenia detekcyjnego.